Een goed en eenvoudig oog

Vincent van Gogh, bloeiende kastanje-takken, olieverf op doek, 72.0 x 91.0 cm, Auvers-sur-Oise, mei 1890

Over smaak valt niet te twisten wordt gezegd. Over schoonheid dan eigenlijk ook niet. Toch heb ik het idee dat er een schoonheid bestaat die bijna universeel is, omdat het door zoveel mensen herkend wordt. Waarom houden mensen over de hele wereld van Van Gogh, Rubens of Rembrandt? Is iets mooi omdat je jezelf erin herkent? Ik denk dat iets in die persoon of dat voorwerp bekend is voor jou. Het raakt iets aan in jou. Ik noem dat herkenning. Anders dan ontroerd raken door iets, alhoewel dat door herkenning ontstaat.

't Had 's nachts geregend en de grond was hier en daar drassig en 't jonge lentegras frisch en groen.

(citaat uit een brief van Vincent van Gogh aan zijn broer Theo, april 1875)

Ik houd van Van Gogh vanwege zijn directheid, zijn oprechtheid, omdat hij alles liet zien, ook lelijke dingen en dat die door hem dan soms zelfs een bepaalde schoonheid krijgen, in mijn ogen dan. Ik bewonder de manier waarop hij de verf op het doek brengt, dat ruwe en dat je denkt hoe kan dat er toch zo mooi uit zien van afstand, maar zelfs dichtbij is het prachtig.

 
Vincent van Gogh, Bloeiende amandelbloesem in een glas, Olieverf op doek, 24 x 19 cm, Arles, begin maart 1888 

Dat wij nu, zoveel jaren later, nog steeds in de rij staan om zijn werk te kunnen zien, dat zegt iets over de herkenbaarheid van zijn werk. Dat ik iedere keer als ik zelf naar het Van Gogh museum ga, weer iets nieuws in zijn werk ontdek, dat vind ik geweldig.

Tijdens mijn afstuderen op de Kunstacademie heb ik brieven geschreven aan een vriend. Het werd mijn afstudeerscriptie. Ik las in die maanden alle brieven die van Van Gogh bewaard zijn gebleven. Ik herkende veel in de dingen die hij schreef, ook al kwam hij uit een andere tijd. Ik voelde me met hem verbonden en dat is altijd gebleven. Ik bleef met evenveel vragen achter als Van Gogh. Inmiddels weet ik dat het niet om de antwoorden gaat, maar om de weg. Om de verbazing, de schoonheid, de herkenning die ik onderweg tegen kom.

  

Gezicht op Arles met bomen in bloei, olieverf op doek, 50,5 x 65 cm, april 1889

't Is hier zoo mooi, als men maar een goed en eenvoudig oog heeft zonder veel balken er in. Maar als men dat heeft dan is 't overal mooi...... 

(citaat uit een brief van Vincent van Gogh aan zijn broer Theo, 31 juli 1874).'

Van Gogh of onbekend?

In mijn beleving is het bij schilderen net zo belangrijk om een goed penseel te hebben, als een vaste hand. De afgelopen weken ben ik daarom bezig geweest met het uitproberen van verschillende penselen voor het schilderen met glazuur.

Het valt nog niet mee om het juiste exemplaar te vinden. De punt moet buigbaar zijn, maar niet te zacht. Glazuur vasthouden, maar niet te veel. En hij moet lekker in de hand liggen (hoe persoonlijk is dat …).

Gaandeweg bleek dat er niet zoiets is, als het ultieme schildersgereedschap. Ik gebruik bijvoorbeeld alleen al voor het invullen van een vlak een heel ander penseel, dan voor het maken een lijn. Het glazuur zelf heeft ook invloed op het schilderen, zo droogt glazuur snel in en verandert daardoor van structuur waardoor het lastiger wordt een mooie lijn te trekken.

Ik blijk een voorkeur te hebben voor smalle ronde exemplaren met een scherpe punt. Penselen en kwasten gemaakt van marterhaar vind ik over het algemeen het fijnste, maar gelukkig zijn er tegenwoordig kunstvezels die behoorlijk in de buurt komen van marterhaar en die koop ik dan liever.

Qua merk bevalt Van Gogh mij het beste. En dat ligt echt niet alleen aan de naam. Ofschoon ook ik geneigd ben eerder materialen te kopen die de naam Van Gogh of Rembrandt dragen dan een onbekend merk. Grappig hoe dat psychologisch werkt.

Mocht jij zelf op zoek zijn, dan is mijn advies om altijd eerst één penseel van een bepaald merk te kopen en die uit te proberen. Het is toch vaak een hele aanschaf en dan weet je zeker of iets bij jou past.

En als je dan toch bezig bent, koop dan meteen een penselenmatje. Dit is een fijn type en kost minder dan 3 euro. Zo blijven de haren mooi in model, en je kunt ze liggend laten drogen waardoor er geen water in de huls blijft staan en deze minder snel gaat roesten. 

Soepel

                                                                                                           

                                               

Vandaag heerlijk gewerkt. 3 grote schalen beschilderd met bloesemtakken.

Het ging, zoals ik het dan meestal omschrijf, soepel.

Soepel gaat het wanneer de lijnen precies zo lopen als ik wil en zelfs als dat niet het geval is, dat ik dan de vrijheid voel de kwast zijn gang te laten gaan, omdat ik weet hoe hij zich zal gedragen. Het gaat dan als het ware vanzelf. Ik weet hoe het penseel zich verhoudt tot de glazuur en de ruwheid van de nog ongeglazuurde schaal en mijn hand lijkt dat dan allemaal precies goed aan te voelen. Ik heb vaak al een beeld in mijn hoofd, maar nog niet helemaal vaststaand, want het komt ook voor dat ik reageer op een lijn die al gezet is en daarmee verandert vaak het oorspronkelijke idee enigszins.

Soepel is als ik precies weet hoe ik het penseel moet draaien of hoeveel druk ik moet zetten voor een bepaald effect en dat ik me helemaal vrij voel tijdens het werken.

Als het schilderen gemakkelijk gaat, zit ik in een flow en dan kost het mij geen energie om te werken en krijg ik er juist energie van. Op die momenten kan ik helemaal blij worden van één klein streepje dat perfect is. In mijn ogen natuurlijk want schoonheid is een persoonlijke beleving. Alhoewel het mij opvalt dat de werken waarbij het schilderen vloeiend ging, de meeste waardering krijgen van anderen. Zou er dan een universeel soort gevoel voor soepel zijn?

Mensen denken vaak aan Japanse inkttekeningen als ze mijn werk zien. Dat kan ik begrijpen omdat de kracht van schilderen met een Japans penseel hem zit in het weergeven van de essentie van het onderwerp. Dat is wat ik herken en dat is wat ik waardeer aan deze tekeningen. Bij schilderen met inkt moet je je vrij voelen, dat is tenminste zoals ik het ervaar. Je moet niet bang zijn, want dan verkramp je en is er geen ruimte meer voor speelsheid en tegelijk moet je de controle hebben over je materiaal. Zo is het ook met schilderen met glazuur. Mijn mooiste lijnen ontstaan als het vloeiend gaat.

Soepel is eigenlijk vrijheid gecombineerd met vakmanschap. En dat ik op sommige momenten in staat ben tot het creëren van die combinatie binnen mijn beeldend werken, dat is voor mij een groot geluk.